Van Deursen, A., Helsper, E. (2021)

Van Deursen, A., Helsper, E. (2021). ''Mediawijsheid: conceptualisering en belang in een gemedieerde samenleving. Lacunes in bestaand onderzoek en beleid.'' Universiteit Twente. LSE. https://www.utwente.nl/en/centrefordigitalinclusion/Files/mediawijsheid-conceptualisering-en-belang-vandeursen-helsper.pdf


 * Mediawijsheid combineert verschillende aspecten die in de onderzoeksliteratuur worden geassocieerd met de gemedieerde samenleving. In de kern gaat het over het bezit van operationele vaardigheden (het kunnen bedienen van een (digitaal) medium, platform of format), informatie-navigatievaardigheden (het kunnen vinden, selecteren, verwerken en evalueren van informationbronnen), interactie vaardigheden (ook wel sociale of communicatievaardigheden; het kunnen gebruiken van media, platformen en formats om betekenis uit te wisselen en kennis te bundelen) en content creatie vaardigheden (het met media kunnen maken en publiceren van kwalitatief goede inhoud). Bij deze vier kernvaardigheden kan er een onderscheid worden gemaakt in functionele en kritische vaardigheidsaspecten. Functionele aspecten richten zich op het actief uitvoeren van de vaardigheden en het kunnen gebruiken van media, platforms en formats op de manier waarop de producenten het hebben bedoeld (hoe ze zijn ontworpen). In academische literatuur en beleid worden deze aspecten vaak aangeduid met begrippen als vaardigheden, competenties of capaciteiten.
 * Bij de kritische kant ligt de nadruk op de kennis en het begrip van waarom media, platforms of formats werken zoals ze werken en hoe ontwerpers, gebruikers, bedrijven en overheden daar invloed op hebben. Het gaat hier niet zozeer over het gebruik zelf, maar over het bewustzijn van de context waarin media, platforms en formats worden ontworpen en gebruikt en de impact dat dit heeft op individuen en de samenleving. Academische literatuur en beleid gebruiken hier bijvoorbeeld termen als kennis, begrip of bewustzijn. De in Nederland gebruikte term digibewustzijn lijkt het meest aan te sluiten bij de kritische kant van mediawijsheid.
 * Het bezit van functionele vaardigheden maakt het uitoefenen van kritische digitale vaardigheden (of het hebben van digitaal bewustzijn) mogelijk Dit betekent niet dat functionele digitale vaardigheden minder ontwikkelde of ‘lagere’ vaardigheden zijn. Ook zijn deze vaardigheden niet slechts een voorwaarde voor het presteren op kritische digitale vaardigheden. Beide vormen zijn relevant en moeten in beleid worden meegenomen. Tevens is het niet zo dat functionele en kritische vaardigheden voorwaardelijk zijn. Stel dat iemand wel begrip heeft van wat een bepaald algoritme op een sociaal medium bewerkstelligt, dan betekent dit niet dat hij of zij ook over de benodigde functionele vaardigheden beschikt om autonomie te behouden of te herstellen.
 * In de literatuur wordt op het hoogste niveau een drievoudig onderscheid gemaakt (in het Engels, de gangbare taal van deze literatuur) als het gaat over het functioneren in een medialandschap: Media, Digital en Data literacy (of geletterdheid). Allen zijn relevant en hoewel ze zich meestal op verschillende contexten richten worden ze ook door elkaar gebruikt.
 * Typerend voor media literacy (en daaraan verwante termen) is dat dit meestal betrekking heeft op inhoud die via traditionele en digitale media wordt uitgezonden. Mediagebruik is dan passief omdat het gaat over het toegang krijgen tot en begrijpen van inhoud die door anderen (publiek en commercieel, denk ook aan reclame) wordt geproduceerd. Maar mediagebruik is in deze stroming ook actief wanneer het gaat over het produceren van inhoud. Training in media literacy behandelt naast de kritische interpretatie van inhoud de manier waarop producenten beslissingen maken over het vormgeven van inhoud. Hierbij is de assumptie vaak dat vaardigheden en kritische kennis volgen uit het leren inhoud te produceren.
 * Digital literacy (en daaraan verwante termen) verwijst ten eerste naar het gebruik van digitale media (zoals computers of smartphones) of platforms (zoals sociale media of games). Daarnaast verwijst het net als de term media literacy naar het kunnen consumeren en interpreteren van inhoud die door anderen is geproduceerd (bijvoorbeeld het herkennen van misinformatie). Als derde verwijst de term naar het produceren van inhoud (bijvoorbeeld het gebruiken van filters op een selfie of het ontwerpen van een website). Ten slotte wordt de term gebruikt in relatie tot het begrijpen van de impact van technologie op alledaagse interacties met anderen (bijvoorbeeld het herkennen van cyberpesten).
 * Data literacy (en daaraan verwante termen) refereert nadrukkelijk naar het kunnen gebruiken en begrijpen van (technologische) ontwikkelingen die gepaard gaan met (big) data (maar wordt ook gebruikt als verwijzing naar het academische Science, Technology, Engineering en Mathematics gebied). Hier valt op dat de nadruk in de literatuur (nog niet echt in de praktijk) voornamelijk ligt op het kunnen gebruiken en interpreteren van statistieken, data en inhoud die door anderen is geproduceerd (bijvoorbeeld het interpreteren van data op slimme apparaten of data in media-uitingen, of hoe kunstmatige intelligentie en machine learning werken en waarom dit zo is). Data literacy training richt zich in de regel op programmeren en statistiek vanuit functioneel oogpunt. Er is hierbij minder oog voor kritisch alledaags en ethisch gebruik.
 * Er zijn diverse hiaten in onderzoek en beleid … In onderzoek en beleid…
 * Ligt de nadruk meestal op functionele operationele en informatie-navigatie vaardigheden. Recentelijk is er meer aandacht voor kritische informatie-navigatie en voor functionele interactie en content creatie vaardigheden, maar over de gehele linie geldt dat er weinig aandacht is voor de kritische componenten van mediawijsheid. Kritische vaardigheden spelen een belangrijke rol in het behalen van een breed scala aan positieve uitkomsten en in het afwenden van negatieve uitkomsten. Bestaand onderzoek laat zien dat er bij deze vaardigheden veel ruimte voor verbetering is en dat zij ongelijk verdeeld zijn onder de Nederlandse bevolking.
 * Dienen functionele en kritische vaardigheden uit elkaar te worden gehouden. Men kan er niet vanuit gaan dat wanneer functionele vaardigheden worden aangepakt, kritische vaardigheden automatisch worden aangeleerd. Dit geldt ook andersom.
 * Ligt de nadruk meestal op de vaardigheden die nodig zijn voor het gebruik van een bepaald medium of platform. Deze worden in de regel gefragmenteerd bestudeerd en apart besproken. Cross-platform vaardigheidsonderzoek en beleid over de volledige breedte van het medialandschap bestaat amper. Een integrale aanpak of beleidsagenda waarbij mediawijsheid wordt gekoppeld aan het medialandschap en de verschillende paden die mensen daarin bewandelen is nodig.
 * Uit onderzoek blijkt dat mediawijsheid bij het behalen van positieve uitkomsten een grotere rol speelt dan iemands achtergrond. De centrale rol van mediawijsheid suggereert ook dat interventies hier de grootste impact hebben. Mediawijsheid is, met andere woorden, in de moderne samenleving fundamenteel in meer praktische zin voor het oplossen van problemen maar heeft ook verreikende consequenties voor burgerschap en participatie. Daarom gaat mediawijsheid niet alleen over de vaardigheden van een individu, maar is het onderdeel van een collectief bewustzijn van de voor- en nadelen van de gemedieerde samenleving en de normen en waarden die daarbij betrokken zijn.
 * In termen van onderzoek en beleid kunnen we ... de volgende hiaten identificeren:
 * Om tot een hoog niveau van mediawijsheid te komen zijn verschillende middelen nodig. Deze middelen zijn niet voor iedereen in dezelfde mate toegankelijk. Onderzoek en interventies voor mediawijsheid zouden in beginsel rekening moeten houden met de economische, sociale, culturele en persoonlijke middelen die mensen tot hun beschikking hebben. Welke belemmeringen ervaren verschillende groepen mensen hier? Een beter begrip van de omstandigheden waarin mensen verkeren is nodig voor effectieve interventies.
 * Mediawijsheid dient in de context van attitudes, motivaties en toegang bekeken te worden. Ook hier zijn de individuele omstandigheden voor iedereen anders en interventies omtrent mediawijsheid dienen te worden gekoppeld aan deze omstandigheden. In de regel zijn dergelijke interventies eenvoudiger te realiseren dan interventies in economische, sociale, culturele en persoonlijke middelen.
 * Er is nog weinig kennis over welke apparaten of platforms (met verschillende niveaus van kwaliteit, alomtegenwoordigheid en autonomie) nu precies welke domeinen van mediawijsheid behoeven. Er is weinig concreet onderzoek of bijvoorbeeld het gebruik van alleen een smartphone nadelig is in relatie tot het ontwikkelen en toepassen van verschillende soorten en niveaus van mediawijsheid.
 * Voor mediawijsheid zelf geldt dat het niet duidelijk is welke groepen (in termen van positie en beschikbare middelen) precies beschikken over welke aspecten van mediawijsheid (bijvoorbeeld wie functionele en wie kritische vaardigheden beheerst of wie informatie en wie communicatie gerelateerde vaardigheden al dan niet bezit). Uit onderzoek kan in ieder geval worden afgeleid dat een one-size-fits-all aanpak niet werkt omdat verschillende groepen verschillende belemmeringen ervaren.
 * Er is weinig bekend over de rol van mediawijsheid in het vertalen van gebruik in uitkomsten. Een van de redenen is een gebrek aan begrip van gebruikte termen en concepten. Welke groep past nu welke vaardigheden toe en tot welke uitkomsten leidt dit? Wie is het meest of het minst succesvol in het vertalen van media gebruik of inhoud in positieve uitkomsten?
 * Ook wat betreft interacties met de Internet of Things en Artificiële Intelligentie geldt dat hetzelfde niveau van mediawijsheid tot andere uitkomsten kan leiden. De uitkomsten zijn afhankelijk van medium of platform, van inhoud en gebruik, van de gebruiker en de beschikbare middelen, maar ook van de manier waarop andere mensen en algoritmes op iemand met specifieke eigenschappen reageren.
 * De uitkomsten van het medialandschap zijn tevens afhankelijk van politieke, economische en sociale systemen en structuren. Neem als voorbeeld discriminatie. Vrouwen met hetzelfde niveau van mediawijsheid kunnen toch meer negatieve uitkomsten dan mannen ervaren vanwege seksisme. Mediawijsheid op zichzelf leidt is dus geen oplossing voor structurele sociale en culturele problemen.